قىزىق نوقتا خەۋەرلىرى

 «جۇۋ شىنفاڭنىڭ <ئىككى تارقالماسلىق> ئى»

2018-06-13 19:19:28     مەنبەسى: شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانسىسى   

تىياتىر تۈرى-- تىياتىرنىڭ تۈرلۈك سەنئەت ئامىللىرىنى مەركەزلىك ئەكس ئەتتۈرىدىغان ۋاستە، شۇنداقلا ۋارىسلىق قىلىش، ئىجاد قىلىشنىڭ مۇھىم شەكلى ۋە يولى. شۇ سەۋەپلىك، مەلۇم بىر تىياتىر تۈرىنىڭ مەۋجۈت بولۇپ تۇرۇش- تۇرالماسلىقى-- تىياتىر كەسپى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلار يۈكسەك دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىدىغان تېما ھىساپلىنىدۇ. تىياتىر نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، مۇشۇ تېما توغرىسىدا تالاش- تارتىش بولغاندا، جۇۋ شىنفاڭ ئەپەندىنىڭ «قەلەم تىياتىرى مۇزىكىسىز، ئەلەم تىياتىرى ئادەمسىز تارقالمايدۇ» دەيدىغان ئىككى ئېغىز گېپىنى ئېسىمگە ئالىمەن. ئۆتمۈشنى ئەسلەپ ئۆتسەك، جۇۋ شىنفاڭ ئەپەندىنىڭ سەھنە ئەمەلىيىتىنىڭ قانچىلىك مول ئىكەنلىكىنى بىلىۋالالايمىز.

جۇۋ شىنفاڭ ئەپەندى بۇ سۆزىنى ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 50-، 60- يىللىرى، شاڭخەي جىڭجۈ تىياتىر ئۆمىكىنىڭ باشلىقى بولغان مەزگىلدە، تىياتىر يازغۇچىسى ۋۇ شىجيەن بىلەن پاراڭلاشقاندا قىلغان. قەلەم تىياتىرى توغرىسىدا ئۇ يەنە مۇنۇلارنى تەكىتلىگەن: ۋەقەلىككە تايىنىپ غەلىبە قىلىشتا، پەقەت ئىستىقبالغىلا قارىلىدۇ.... ئەمما ناخشا ئېيتىشتا، سەھنىدە ئېيتقانلاردىن تۆۋەندىكىلەر ئۆگىنىدۇ. جۇۋ شىنفاڭ يەنە ئۆزىنىڭ ئىجادىيەت تەسىراتلىرىنى ئەسلەپ: مەن نۇرغۇن ئويۇنلارنى ئوينىدىم، چىراق ئىپادىسى، دېكراتسىيە، ئۈسكۈنە- ئەسلىھەلەر جەھەتتە نۇرغۇن چارە- تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، تاماشىبىنلارنى كۆپرەك جەلپ قىلىپ، پۇلنى كۆپرەك تېپىشنى ئويلايتتىم. مەن «ۋېن سۇچېن» نىڭ رولىنى ئالغاندىن كېيىن، كىشىلەر شۇ يىلنى «ۋېن سۇچېن يىلى» دەپ ئاتاشتى. باشقا تىياتىر تۈرلىرىدىمۇ «ۋېن سۇچېن» لار ئوينالدى. لېكىن، ھازىرچۇ؟ شۇ ۋاقىتتا قانداق ئېيتقىنىمنى ئۆزۈممۇ ئۇنتۇپ قاپتىمەن.

دەۋر ئۆزگەردى، ھازىرقى تىياتىر ئۆمەكلىرى دۆلەتنىڭ سىياسەت جەھەتتىن يۆلەشتەك ئىتىۋار بىرىش سىياسىتىگە ئىگە بولۇپ، ئىلگىركىدەك داڭلىق ئارتىسلارغا تاينىش بېسىمى ئازايدى. لېكىن، جۇ شىنفاڭنىڭ «تىياتىرنى مۇزىكا ئارقىلىق تارقىتىش» تەجرىبىسىنىڭ ۋاقتى ئۆتمىدى. يېڭى دەۋرگە قەدەم قويغاندىن بۇيان، يېڭى نۇمۇرلارنى ئىجاد قىلىشقا زور كۈچ بىلەن ئىلھام بېرىلىپ، بۇنىڭ تەسىرىدە بىر تۈركۈم مۇنەۋۋەر ئۇيۇنلار مەيدانغا كەلدى. ئەمما، ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، ھەممىگە ياقىدىغان، ئۇزاق مەزگىل ئېيتىلىدىغان تىياتىرلار كەم ئۇچرايدىغان بولۇپ قالدى. تىياتىر ھەۋەسكارلىرى ھېلىھەم كونا ئەسەرلەرنى ئېيتىپ يۈرمەكتە. بۇ-- تىياتىر تۈرلىرىنىڭ تەسىر كۆرسىتىشى ۋە تارقىلىشىغا تەسىر يەتكۈمەكتە. بۇنىڭدا نۇرغۇن سەۋەپلەر بار، ئالدى بىلەن يېڭى ئويۇننى ئىجاد قىلىش جەريانىدا، ئاۋاز بوشلۇقىغا ئەھمىيەت بېرىش يېتەرلىك ئەمەس. كۆپ ھاللاردا، تىياتىر نۇسخىسىغا نەچچە يىل قايتا- قايتا تۈزىتىش كىرگۈزۈشكە توغرا كېلىدۇ. ھازىر ماقۇللىنىپلا قالسا، ئىشلار پۈتكەندەك بولۇپ قالىدۇ ھەمدە ئاھاڭ لايىھىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەر قايسى تەرتىپلەر بىر نەچچە ئايدىلا پۈتۈپ، سەھنىگە چىقىرىلىدۇ. بۇ تارىختىكى كىلاسسىك ئەسەرلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىلىشى بىلەن قارمۇ- قارشى بولۇپ قالدى. داڭلىق تىياتىر «قۇلۇپ خالتىسى» نىڭ يازغۇچىسى ۋېڭ يۈخۇڭ ئەپەندى بۇ ئەسەرنىڭ تېكىستىنى 40 كۈن ئەتراپىدا يازغان بولۇپ، چىڭ يەنچيۇ ئەپەندىنىڭ ئاھاڭنى ماسلاشتۇرۇشى، بەدەن ھەركىتىنى قېلىپلاشتۇرۇشىغا 7 ئاي ۋاقىت كەتكەنىدى. بۇ ئىككىسىنىڭ ۋاقتىنى سېلىشتۇرساقلا، ئوتتۇرىدىكى پەرقنى ھىس قىلالايمىز. تېكىست-- بىر تىياتىرنىڭ ئاساسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئەلۋەتتە مۇھىم، لېكىن ياخشى مەزمۇن يەنىلا ياخشى سەنئەت شەكلى بىلەن ئىپادىلىنىشى كېرەك. سۆز- جۈملىلىرى يېقىملىق، ئاھاڭى يېقىشلىق بولغاندىلا، تىياتىرنىڭ كەڭ تارقىلىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدۇ.

يېڭى تىياتىر ئىجادىيىتى توغرىسىدا كونكرېت توختالساق، ئەھمىيەت بېرىش ۋە مۇھاكىمە قىلىشقا ئەرزىيدىغان بىر قانچە نۇقتا بار: ئالدى بىلەن، ئەنئەنىۋىيلىك بىلەن يېڭىلىق يارىتىشنى توغرا ئىگىلەش كېرەك. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80- 90- يىللىرىدا، «تىياتىر كىرىزىسى» تەلىماتىنىڭ تەسىرىدە، بىر مەھەل يېڭى بولۇشقىلا ئىنتىلىش، ئاساستىن چەتنەپ كېتىش ئەھۋالى كۆرۈلدى. بەزى تىياتىرلاردا ناخشا، ئەلنەغمە قاتارلىقلارنى ئاساس قىلغان مۇزىكا مىلودىيەلىرى كۆرۈلۈپ، تاماشىبىنلار «بۇلار جىڭجۈ تىياتىرىغا ئوخشىمايلا قالدىغۇ» دېگەندەك ئىنكاسلاردا بولدى. زوق ئېلىش ئادىتىدىن چەتنىگەن يول ئاقماي قالدى. يەنە بەزىلەر ئەنئەنىنى تولۇق كۆچۈرۈپ كېلىپ، كونىلىقنى ياقلىدى. تاماشىبىنلار بۇنىمۇ قوبۇل قىلالمىدى. مانا مۇشۇنداق ئەگىر- توقايلىقلار ۋە ئىزدىنىشلەر نەتىجىسىدە، ئەنئەنىنى ساقلاش بىلەن يېڭىلىق يارىتىش جەھەتتە زور ئىلگىرلەشلەر بولدى. يېڭىدىن ئىجاد قىلىنغان بىر قىسىم تىياتىرلاردا ھەم ئەنئەنىۋىيلىك ساقلاندى ھەم يېڭىلىق يارىتىلدى. ئەمما، كەڭ تارقىلىدىغان ئەسەرلەر يەنە نىمە ئۈچۈن شۇنچە ئاز بولىدۇ؟

بۇ-- خاسلىق بىلەن ئورتاقلىقنىڭ مۇناسىۋىتىگە بېرىپ تاقىلىدۇ. كەڭ تارقالغان تىياتىرلارنىڭ ھەممىسى گۈزەللىكىگە تايىنىپ، كىشىلەرنىڭ قەلبىنى ئۆزىگە مايىل قىلىدۇ. «10 تىياتىرنىڭ 9 ئى بىر- بىرىگە ئوخشىمايدۇ» دېگەندەك، بىر ئېقىمغا تەۋە تىياتىرلارنىڭ ئېيتىلىشىمۇ بىر- بىرىگە ئوخشاشمايدۇ. چېڭ يەنچيۇ ئېقىمىدىكى «قىز ھوجرىسىدىكى چۈش» ناملىق تىياتىر بىلەن «قۇلۇپ خالتىسى» دېگەن تىياتىر، تەن فۇيىڭ ئېقىمىدىكى «جادۇغا بېسىش» ناملىق تىياتىر بىلەن «دىڭ جۈنشەن» ناملىق تىياتىر، چيۇ فۇرۇڭ ئېقىمىدىكى «چىساڭ بازىرى» ناملىق تىياتىر بىلەن «جياڭشياڭخې» ناملىق تىياتىر ئوخشاشمايدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى كىشىلەرگە ئۆزگىچە تۇيغۇ ئاتا قىلىدۇ. يېڭى تىياتىرلار ئىچىدە نىسبەتەن پەرقلەر بار بولسىمۇ، ئورتاقلىق يەنىلا پەرقتىن كۆپ بولدى.

ئەمدى قايناق ھېسسىيات بىلەن كىشىنى مەپتۇن قىلىشنىڭ مۇناسىۋىتى توغرىسىدا توختىلىپ ئۆتەيلى. يېڭى تىياتىرلاردا ئەزەلدىن قايناق ھېسسىيات كەم بولۇپ باقمىغان، ھەتتا ئەنئەنىۋى تىياتىرلارغا قارىغاندا تېخىمۇ تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق، كۈچلۈك مېلودىيەگە ئىگە بولۇپ، تاماشىبىنلار بۇنىڭدىن چوڭقۇر ھاياجانغا چۆممەي قالمايدۇ. بۇ خىل پەرق-- مەپتۇن قىلىش كۈچى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. داڭلىق تىياتىر ئۇستازى تەن شىنپىي مەپتۇن قىلىش كۈچى تەرەپدارى بولۇپ، ئۇ ئورۇندىغان تىياتىرلار نۇرغۇن كىشىلەرنى جەلپ قىلغان. تىياتىرنىڭ مەپتۇن قىلىش كۈچى-- مۇرەككەپ ۋە نازۇك ئىلىم بولۇپ، ئاھاڭ، مىلودىيە، ئورۇنداش سەنئىتى قاتارلىقلار بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. شۇنىڭ ئۈچۈن، بۇ جەھەتتىكى ھەر قايسى تەرەپلەرگە تەڭ ئەھمىيەت بېرىشكە توغرا كېلىدۇ.

ئەلەم تىياتىرى توغرىسىدا، جۇۋ شىنفاڭ «ئەلەم تىياتىرى ئادەمسىز تارقالمايدۇ» دېدى. مەيلى قەلەم تىياتىرى ياكى ئەلەم تىياتىرى بولسۇن، ھەممىسىدە ئادەم تەسۋىرلىنىدۇ. ئەمما، نىمە ئۈچۈن ئەلەم تىياتىرىدا «ئادەم» ئامىلى بەكرەك تەكىتلىىنىدۇ؟ بۇ-- ئەلەم تىياتىرىنىڭ بەدەن ھەركىتىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسا كېرەك. ئەلەم تىياتىرى تۈرلۈك بەدەن ھەركىتى ئارقىلىق تاماشىبىنلارنى جەلپ قىلىدۇ. ئەمما، ماھارەت بىلەن تىياتىرنىڭ بىرىكىشىگە سەل قارالسا، بۇنداق ئەلەم تىياتىرى پەقەت بىر مەھەللىك بولۇپ قالىدۇ. كىشىلەرنىڭ قەلبىدە چوڭقۇر ئورۇن ئالىدىغىنى ئارتىسلار ئورۇندىغان «جاۋ يۈن»، «ۋۇ سۇڭ» قاتارلىق جانلىق ئوبرازلار بولىدۇ. شۇنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش كېرەككى، جانبازلىق سەنئىتى-- ئەلەم تىياتىرىدىكى ئارتىسلارنىڭ ئوبراز يارىتىشىدىكى زۆرۆر شەرت بولۇپ، ئۇلار مۇشۇ ئارقىلىق ئوبرازنىڭ خاسلىقىنى نامايان قىلىدۇ. ئەمما، بۇ بىردىنبىر شەرت ھىساپلانمايدۇ. قەلەم تىياتىرىغا سېلىشتۇرغاندا، ئەلەم تىياتىرىدا قوللىنىلىدىغان ماھارەتلەر تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك بولۇپ، تۈرلۈك سەنئەت ۋاستىلىرى زىچ بىرلەشكەندىلا، مول مەزمۇنلۇق ۋە جانلىق ئوبراز ياراتقىلى بولىدۇ.

ئەلەم تىياتىرىدىكى داڭلىق ئارتىس ياڭ شياۋلۇۋ «ئەلەم تىياتىرىنى قەلەم تىياتىرىدەك ئورۇنداش» نى تەشەببۇس قىلاتتى. بۇ ئەلەم تىياتىرىنى يېڭى يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈپ، چوڭقۇر تەسىرگە ئىگە قىلدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان داڭلىق ئارتىستلاردىن لى شاۋچۈن، گاۋ شېڭلىن قاتارلىقلار ئۆزلىرىنىڭ ۋەكىللىك ئەسەرلىرىنى ئەسلىگەندە، ئوبراز يارىتىش نۇقتىسىنى چىقىش قىلغان ھالدا خۇلاسە چىقاردى.

جىڭجۈ تىياتىرىدا، مەيلى قەلەم تىياتىرى ياكى ئەلەم تىياتىرى بولسۇن، مۇزىكا بىلەن ئادەمگە تەڭ ئەھمىيەت بېرىلسە، تىياتىرنىڭ ھاياتىي كۈچىنى ئاشۇرۇپ، داڭقىنى چىقارغىلى بولىدۇ.

[an error occurred while processing this directive]
[an error occurred while processing this directive]
[an error occurred while processing this directive]
نادىر ناخشا – مۇزىكىلار
تور بېتىمىزدىكى يېڭىلىقلار
2018-يىلى 1-ئاي
2018-يىلى 2-ئاي
2017-يىلى 11-ئاي
2017-يىلى 12-ئاي
2018-يىلى 3-ئاي
رادىيو دىراممىسى
بۇ بەتنىڭ نەشىر ھوقۇقى شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانسىسىغا تەۋە
ئالاقىلىشىش نومۇرى: 2571553، 2578492
ئادرىسىمىز: ئۈرۈمچى شەھىرى ئىتتىپاق يولى 830- نومۇر شىنجاڭ خەلق رادىيو ئسىتانسىسى تور مەركىزى